NAJNOWSZE BADANIA

Najnowsze badania empiryczne wskazują, że specyficzne pro­cesy zachodzące w muzycznym otoczeniu dziecka silniej uwi­daczniają wpływ środowiska rodzinnego niż takie wskaźniki de­mograficzne, jak status społeczno-ekonomiczny, poziom wy­kształcenia rodziców, zawód itp. Obiektem badań mogą być różne grupy wiekowe, przedstawiciele różnych specjalności muzycznych, studenci, uczniowie, a także rodzice dzieci uzdolnionych muzycz­nie. W badaniach wykorzystuje się różne techniki, które mają po­zwolić na ocenę jakości muzycznego środowiska rodzinnego, a w szczególności postaw wobec muzyki, postaw wobec umuzykal­nienia dziecka, ilości i różnorodności doświadczeń muzycznych dostarczonych dziecku itp.J.S. Shelton zbierał informacje o muzycznym środowisku dziecka w toku specjalnych wizyt w domach swoich uczniów pierwszoklasistów. Technikę tę można by określić jako muzyczny wywiad środowiskowy. Wywiady dotyczyły takich momentów, jak możliwości słuchania muzyki w domu, dostęp do instrumentów muzycznych i posługiwanie się nimi przez członków rodziny, mu­zykalność rodzeństwa, zasób doświadczeń muzycznych rodziców.

DOSTĘP DO INSTRUMENTÓW

Martin stwierdził, że przy doborze kandydatów do szkolnej orkiestry młodzieżowej jednakowo ważnym czynnikiem obok zdol­ności muzycznych kandydata jest środowisko z jakiego pochodzi dana osoba. Dom rodzinny bogato wyposażony w rozmaite in­strumenty stwarza dogodne okazje do czynnego muzykowania członków rodziny.Dostęp do instrumentów muzycznych w domu może być uza­leżniony od stopnia zamożności rodziny, ale jednocześnie wskazu­je na rangę jaką przypisuje się tym przedmiotom kulturalnego użytku wśród wielu innych możliwości. Rainbow wykazał, że roz­wój zdolności muzycznych osiąga zróżnicowany poziom w ścisłej zależności od statusu społeczno-ekonomicznego rodziny, poziomu inteligencji, zasobu doświadczeń muzycznych dostarczanych w domu, udziału dalszej rodziny w zajęciach muzycznych i jej zainte­resowania tą działalnością .Jak podaje M. Manturzewska wśród uczniów warszawskich szkół muzycznych zdecydowaną większość stanowią dzieci z rodzin inteligenckich, w tym wiele wywodzi się z rodzin, w których matki nie pracują zawodowo.

WIELE DOWODÓW

Istnieje wiele dowodów na to, że dziecko o wybijającym się talencie mu­zycznym zwykle przychodzi na świat w rodzinie, w której co naj­mniej jedno z rodziców ma wyraźne zdolności muzyczne i zawo­dowo zajmuje się działalnością muzyczną, ewentualnie jest wiel­kim miłośnikiem muzyki. M. Manturzewska stwierdziła, że 25% uczniów warszawskich szkół muzycznych stanowią dzieci zawo­dowych muzyków,natomiast wśród uczestników konkursu piani­stycznego im. F. Chopina 90% osób pochodziło z rodzin o boga­tych tradycjach muzycznych. Środowisko rodzinne wywiera o- gromny wpływ na szeroki wachlarz cech człowieka, jego inteligen­cję, zdolności twórcze, postawy wobec nauki, cele i dążenia życiowe. Dominuje pogląd, że tylko wybitnie uzdolnione dziecko może zrealizować swoje zadatki wrodzone bez wsparcia i opieki ze strony muzycznego otoczenia i zainteresowania rodziców. Pay- ne analizował ten problem wśród grupy studentów szkoły muzycz­nej. 89% badanych podało, że ich zainteresowania i działalność muzyczna była podtrzymywana przez dom, 3% spotkało się z bra­kiem zachęty ze strony domowników, ponadto 29% respondentów określiło swoje środowisko rodzinne jako przychylnie nastawione do działalności artystycznej.

ZDANIEM PEDAGOGÓW

Zdaniem węgierskich pedagogów muzycznych najbardziej sprzyjające warunki stymulowania ele­mentarnej twórczości muzycznej występują wówczas, gdy zajęcia w przedszkolu prowadzi stale ta sama nauczycielka, dobrze przy­gotowana muzycznie oraz obdarzona osobowością twórczą. Naj­lepsze rezultaty w przeprowadzonym w Budapeszcie ekspery­mencie otrzymała ta grupa przedszkolna, której nauczycielka lu­biła grać na skrzypcach i śpiewać razem z dziećmi, i to dużo czę­ściej niż przewidywał program. Muzyczne improwizacje dziecięce również wskazują na istnienie tzw. rodzimego języka muzycznego. Zawierają bowiem wiele typowych cech ludowych piosenek dzie­cięcych a jednocześnie stanowią produkt twórczego przetworzenia wcześniej wyuczonego materiału. Ilość i jakość muzycznych do­świadczeń dziecka oraz przykład muzykującej i zachęcającej do improwizacji nauczycielki to dwa warunki rozwoju muzycznej in­wencji twórczej.W ciągu ostatnich 20 lat psychologowie muzyki znacznie czę­ściej stawiają pytania o środowiskowe uwarunkowania rozwoju zdolności muzycznych niż o ich genetyczne determinanty.

RODZIMY JĘZYK MUZYCZNY

Już w wieku 5 lat dziecko przyswaja sobie rodzimy język muzyczny, preferuje melodie tonalne, harmonie konsonansowe, rytmy regularnie powtarzające się. Nawyki spo­strzeżeniowe są efektem oddziaływania na dziecko środowiska kulturalnego, w którym znacznie częściej powtarzają się pewne struktury melodyczne, harmoniczne i rytmiczne i jako takie są łatwiej spostrzegane i preferowane. Dzieci przedszkolne potrafią improwizować własne melodie, jeśli tylko postawi się im takie zadanie, a robią to tym łatwiej im więcej otrzymują w tym kierunku zachęty. Improwizowane melodie dziecięce można uważać za przejaw elementarnej aktywności twórczej. W najwcześniejszym stadium nucenia melodie nie mają żadnej formy muzycznej. W momencie gdy dołączają się słowa, pojawiają się zaczątki formy w związku z podporządkowaniem takich elementów muzycznych jak frazowanie, rytm, tempo i into­nacja właściwościom tekstu.

SŁUCH ABSOLUTNY

Jeśli chodzi o słuch absolutny, to choć nie jest on niezbędny do profesjonalnego zajmowania się muzyką, stwierdza się jego występowanie zarówno wśród uczniów uzdolnionych (np. wśród 72% uczniów w Konserwatorium w Moskwie), jak i u wybitnych zawodowych muzyków, dyrygentów, kompozytorów itp. W okresie przedszkolnym młodsze dzieci zainteresowane są najbardziej bezpośrednimi cechami bodźców muzycznych – ich wysokością, barwą itp. a zarazem są podatne na wzmocnienia wzrokowe, wer­balne i motoryczne działające w trakcie uczenia się melodii. Per­cepcja starszych dzieci przedszkolnych obejmuje w coraz więk­szym stopniu organizację bodźców w struktury rytmiczne, melo­dyczne, harmoniczne itp. – dzięki czemu wzrasta rozumienie pojęć linii melodycznej, interwałów, tonacji a zmniejsza się dokładność w intonowaniu wyuczonych piosenek.Francuskie badania A. Zenatti udzieliły odpowiedzi na pytanie, kiedy zachodzi proces akulturacji muzycznej u dzieci i jaki jest jego wpływ na percepcję muzyczną. Przez „akulturację muzyczną” rozumie autorka rodzaj nie zamierzonego uczenia się, przyswaja­nia nawyków słuchowych, które w decydujący sposób wpływają na percepcje muzyczną.

PRAWIDŁOWOŚCI ROZWOJU MUZYCZNEGO

Znając prawidłowości rozwoju muzycznego dziecka można postawić pytanie, który z okresów ma najważniejsze znaczenie dla wyzwolenia potencjalnych uzdolnień albo też jaka jest specyficzna rola każdego z wyróżnionych okresów. W ostatnich latach panuje powszechne przekonanie, że okres przedszkolny jest okresem najważniejszym, a zarazem krytycznym dla kształtowania podsta­wowych umiejętności i nawyków spostrzeżeniowych, stanowiących bazę dla rozwoju procesów myślenia i komunikowania się z oto­czeniem. Przez okres krytyczny rozumie się w psychologii okres maksymalnej czy też optymalnej podatności na oddziaływanie określonej kategorii bodźców. Gdy mija okres krytyczny jednostka staje się mniej wrażliwa na określone pobudzenia a ćwiczenia różnych funkcji nie dają spodziewanych efektów. Wiek między 3 a 7 rokiem życia uznaje się za krytyczny dla rozwoju słuchu mu­zycznego, umiejętności posługiwania się głosem wokalnym przy uczeniu się znanych piosenek, jak i przy swobodnych improwiza­cjach.

SYSTEMATYCZNA NAUKA

Systematyczna nauka w szkole rozwija u młodzieży pamięć muzyczną, doskonali umiejętności słuchowe, kształtuje preferen­cje muzyczne (czasem opozycyjne wobec typu muzyki prezento­wanej w szkole). W efekcie pogłębionego zainteresowania możliwościami samodzielnego odczytywania nut dochodzi do biegłej znajomości pisma nutowego i elementarnej wiedzy z za­kresu literatury muzycznej. W wieku od 15 do 24 roku życia większość młodzieży kończy szkolną obowiązkową edukację muzyczną poprzestając na naj­prostszych formach kontaktu z muzyką typu głównie młodzieżowego w programach radiowych, telewizyjnych i estrado­wych. Przeciwnie, młodzież utalentowana muzycznie w tym okre­sie konkretyzuje swoje cele życiowe i wybiera karierę artystyczną jako jedyną drogę realizacji swoich zdolności i aspiracji. W atmos­ferze zawodowej szkoły muzycznej kształtuje się kult dla profesjo­nalizmu, a potrzeba długich lat ćwiczenia dla doskonalenia swoje­go warsztatu muzycznego zajmuje naczelne miejsce w hierarchii wartości.

W OKRESIE PRZEDSZKOLNYM

W okresie przedszkolnym kształtują się liczne i różnorodne składniki zdolności muzycznych. Muzyka spostrzegana przez dziecko przedszkolne nie wiąże się już tak bardzo jak poprzednio z konkretnym obrazem czy tematem lecz nabiera emocjonalnego charakteru. Możliwy jest śpiew dzieci bez akompaniamentu, bez elementów ruchu, bez teatralizacji czy wzrokowej poglądowości. Dzieci pięcioletnie zdolne są do czystego intonacyjnie śpiewu, potrafią zsynchronizować swój krok z tempem muzyki, umieją przysłuchiwać się z zadowoleniem muzyce, rozróżniają barwę niektórych instrumentów, określają charakter muzyki, wyrażają swój stosunek do niej. Dzieci w tym okresie pozytywnie odnoszą się do różnych form aktywności muzycznej a nawet mogą opano­wać elementarne pismo nutowe.U dzieci w wieku od 7 do 14 lat powiększa się zasób słuchowych wy obrażeń muzycznych, co prowadzi z jednej strony do umiejętności śpiewania wewnętrznego czyli w wyobraźni, a z drugiej strony wiąże się z coraz lepszym rozumieniem pojęć mu­zycznych i wykorzystaniem ich w procesach myślenia muzyczne­go.

UWARUNKOWANIA ŚRODOWISKA

W literaturze muzyczno-pedagogicznej określa się je mianem uczniów uzdol­nionych lub utalentowanych muzycznie (w jęz. ang. musical chil- dren, musical talent). Niewątpliwie do grupy tej zaliczyć można różne kategorie dzieci i młodzieży biorąc pod uwagę demonstro­wany rodzaj zachowania muzycznego w różnych sytuacjach spo­łecznych. Niektóre z nich uczą się prywatnie lub w ogniskach mu­zycznych gry na wybranym instrumencie (czasem jest on wy­pożyczony ze szkoły). Po kilku latach nauki dochodzą do egzami­nu dyplomowego i kończą swoją dodatkową edukację muzyczną.Inne uczęszczają do specjalnych szkół muzycznych i osiągają poziom sprawności muzycznych zapewniający im możliwość pod­jęcia pracy w zawodzie muzyka.Znacznie mniejsze liczebnie grupy to uczniowie wybitnie u- zdolnieni muzycznie, którzy już podczas nauki w średniej szkole muzycznej a także później w szkole wyższej zajmują jako soliści najwyższe lokaty na różnych szkolnych eliminacjach, przeglądach, konkursach a tuż po ukończeniu studiów stają się wirtuozami o międzynarodowej sławie (np. K. Kulka). Talent muzyczny może rozwinąć swoje potencjalne dyspozycje tylko w warunkach syste­matycznej i kontrolowanej pracy pod nadzorem nauczyciela.