ZASTOSOWANIE FORMULARZA

Poszczególne utwory wskazane w podręczniku służą jedynie jako sugestie, gdyż za­kłada się, że wyszkolony, wysoko wykwalifikowany terapeuta dys­ponuje repertuarem odpowiedniej muzyki i jest kompetentny w klinicznej improwizacji.Przy zastosowaniu i wypełnianiu formularza należy być ela­stycznym i twórczym, co oznacza, że można wprowadzać zmiany. Ponieważ rozpoznawanie pacjenta trwa przez pewien okres czasu i jest pierwszym z nim osobowym kontaktem, pomiędzy terapeutą a badanym wytwarza się już wtedy istotna relacja. Terapeuta roz­poczyna proces rozpoznawania patrząc na klienta jako na zinte­growaną jednostkę ludzką, obserwując i notując każdy drobny szczegół, który składa się na portret danej osoby, co mu umożliwi ułożenie właściwego programu leczenia. Jednakże przed sfor­mułowaniem ostatecznej wersji zapisu, należy pacjenta obserwo­wać w jak największej ilości sytuacji i w różnym otoczeniu, w celu uniknięcia jakichkolwiek uprzedzeń (świadomych bądź nieświa­domych). Należy starać się odnajdywać nie tylko same trudności ale także mocne strony, które mogą stać się punktem wyjścia do pracy nad kształtowaniem pełnej osobowości. Proces diagnozowania, którym posługuje się terapeuta, służy zatem do odkrywania terenów, które dotychczas pozostawały w ukryciu.

PRACA MUZYKOTERAPEUTY

Praca muzykoterapeuty z pacjentami upośledzonymi umysłowo wymaga przeprowadzenia rozpoznania holistycznego każdej jednostki i wzięcia pod uwagę wszystkich odchyleń od normy. Służą temu szeroko rozpowszechnione testy inteligencji do określania rodzaju i stopnia występujących zaburzeń i ich uwarun­kowań, różne podejścia do rozpoznania w muzykoterapii, oceny funkcjonowania w sferach takich, jak motoryka, komunikacja, my­ślenie, uczucia i stosunki społeczne, oraz oceny cech zachowań muzycznych charakterystycznych dla poszczególnych etapów rozwojowych.Autorka opracowała rozległy arkusz diagnostyczny zawierający siedemnaście głównych dziedzin obserwacji. Ma on zastosowanie do osób w każdym wieku i o różnych uwarunkowaniach. Może być wykorzystywany zarówno przez doświadczonego terapeutę jak i nowicjusza. Najlepiej jeśli badanie prowadzi się przez okres kilku tygodni. W związku z tym terapeuta aranżuje spotkania osobiste z pacjentem, jak również w grupie, w celu zbadania zachowań mu­zycznych i niemuzycznych danej osoby.Stosując arkusz diagnostyczny, ‘terapeuta posługuje się za­równo muzyką skomponowaną, jak i improwizowaną (wokalną i instrumentalną) podczas śpiewu, nucenia, grania na instrumentach i przy zajęciach muzyczno-ruchowych.

POGLĄDY NA MUZYKOTERAPIĘ

Aby móc praktykować jako wykwalifikowany muzykoterapeuta, należy wykazywać się wielospecjalistycznym wyszkoleniem w dziedzinie muzyki, psychologii, nauki o zachowaniu, posiadać wiedzę o współczesnych kierunkach psychoterapii oraz zdobyć kliniczne doświadczenia jako adept muzykoterapii.Leczenie muzyką to wykorzystanie muzyki jako funkcjonalne­go, terapeutycznego narzędzia w celu przywrócenia, utrzymania i poprawy zdrowia fizycznego i psychicznego. Jest to niewerbalna, ^ niezagrażająca metoda, efektywna zarówno w odniesieniu do pa­cjentów posiadających sprawności werbalne jak i z trudnościami w komunikacji słownej.Swoista struktura muzyki, jej składowe części (rytm, melodia, wysokość, metrum, dynamika, nastrój, tempo, słowa pieśni), jej moc jako środka estetycznego zdolnego do wywołania stymulacji sensorycznej, jej zgodność z ludzkimi uczuciami – wszystko to czyni ją unikalnym środkiem leczniczym. Prace badawcze i empiryczne dowodzą, że leczenie muzyką osób niepełnosprawnych rozszerza się znacznie bardziej niż w jakichkolwiek innych dziedzinach, ale często też okazuje się naj­ważniejszym rodzajem leczenia i środkiem do diagnozy.

OSIĄGNIĘCIA W LECZENIU MUZYKOTERAPIĄ

Edith Hillman Boxili jest dyplomowanym muzykoterapeutą i muzy­kiem, zarejestrowanym przez Amerykańskie Stowarzyszenie Mu- zykoterapeutyczne. Studiowała w New York University i Boston University, a także w Juilliard I Dalcroze Schools of Musie. Przez szereg lat była kierownikiem działu muzykoterapii w Ośrodku O- pieki nad Umysłowo Upośledzonymi na Manhattanie i profesorem muzykoterapii na Nowojorskim Uniwersytecie, na Wydziale Wy­chowania Muzycznego i Muzykoterapii. Jest szeroko uznawana jako autorytet w zakresie muzykoterapii osób niepełnosprawnych, głównie dzięki jej pełnej poświęcenia pracy wśród tych osób, jak również dzięki pracy dydaktycznej ze studentami, monografii książkowej pt. Musie Therapy for the Developmentally Disabled, PRO-ED, lnc.1985 oraz nagraniom telewizyjnym i radiowym ilu­strującym jej osiągnięcia w tej dziedzinie. Unikalne nagranie sesji muzykoterapeutycznej z niepełnosprawnymi zostało wydane przez The Smithsonian Institution w 1976 r. w postaci kasety z broszurką (Folkways Records Album nr FX 6180, 1976 NYC, USA). Jest założycielką ruchu „Muzykoterapeuci dla pokoju”.Jak wiadomo, muzykoterapia uznana.za samodzielną dyscy­plinę terapeutyczną w 1950 r. przeszła znaczną ewolucję w kolej­nych trzech dekadach rozwijając własne programy kształcenia uniwersytetyckiego, jak również przenikając do instytucji opieki zdrowotnej w Ameryce i Europie, a także wielu odległych krańcach świata. W 1981 r. muzykoterapia była reprezentowana na między­narodowej konferencji Organizacji Narodów Zjednoczonych z o- kazji Międzynarodowego Roku Niepełnosprawnych, w roku na­stępnym muzykoterapeuci weszli w skład sieci profesjonalnych stowarzyszeń zdrowia i higieny psychicznej.

 

OCZEKIWANE PODEJŚCIE DO DZIECI

Zwracać uwagę na właściwą postawę dziecka i korygować ją (jest ono zwykle przygarbione, głowa pochylona do przodu). Porusza się niepewnie, koślawo stawia nogi ważna więc jest poprawa koordynacji ruchów, ich celowości. Dokonywać się to może w kontaktach z rówieśnikami, kiedy dziecko jest zainte­resowane zabawą, współpracą. Unikać należy społecznej izo­lacji.Terapeuta nie powinien przejawiać wobec dziecka niewidome­go ani nadmiernej opiekuńczości, ani obojętności. Najlepiej, jeśli traktuje je możliwie jak najbardziej naturalnie i zbytnio nie wyróżnia wśród innych dzieci. Wtedy jest szansa, że będzie o- no miało poczucie naturalności swego związku z otoczeniem iswego udziału w jego sprawach. Musi ono nauczyć się akcep­tować rówieśników takimi, jacy są i umieć wchodzić w bieżące relacje „tu i teraz”. Mimo, że nie ma ono możliwości rozwijania własnej inwencji w kontaktach z dziećmi, nie musi czuć się za­gubione gdy nie wie co w danym momencie ma zrobić. Tera­peuta może zgodzić się na to by dziecko robiło to co chce i u- znać jego wolę np. że ma prawo nie chcieć brać udziału w za­bawie czy ćwiczeniach gimnastycznych. Powinno jednak po­dać jakieś argumenty np.: bo boli mnie noga, bo mi się nie chce, bo mi się tak życie ułożyło. Oczekuje się, że takie podejście do dzieci zaowocuje rozwo­jem ich świadomości i własnej indywidualności. Dzięki temu, że są „kimś ważnym”, mogą zasługiwać na szacunek i nie muszą czuć się zagubione – mają prawo walczyć o swoje racje.

 

ĆWICZENIE SŁUCHU FONETYCZNEGO

Ćwiczenia słuchu fonematycznego w miarę potrzeb łączy się z ćwiczeniami w zakresie analizy słuchowej i wzrokowej, z koordy­nacją ruchową i ćwiczeniami manipulacyjnymi (np. klaskanie roz­dzielonych głośno sylab, imion, przysłów, powtarzanie rytmów przez wystukiwanie o blat stołu, podłogę, pięści).Nie należy ograniczać zbytnio ruchowej aktywności dziecka, zamykać go w domu, nie wypuszczając spod matczynej opieki, gdyż powoduje to czasem brak motywacji u dziecka do ucze­nia się, co wpływa szkodliwie na jego rozwój intelektualny.Wtórną konsekwencją izolacji może być lęk przed ruchem, niechęć do poruszania si£.- Należy zachęcać dziecko do ak­tywności ruchowej.Należy zapoznawać dziecko z przedmiotami z najbliższego otoczenia tak, aby poznało zarówno te, które są niegroźne, jak i te, które mogą zrobić mu krzywdę. W ten sposób dziecko bę­dzie wiedziało jak uniknąć np. zranienia się.Dziecko powinno mieć w ciągu dnia częste przerwy w zabawie, wypoczynek, relaksację, gdyż to zmniejsza napięcie mięśni u dziecka niewidomego.Rozwijać zainteresowania dziecka poprzez muzykę, taniec – dziecko tańcząc w parach wchodzi w kontakt społeczny z drugą osobą, dopasowuje swoje ruchy do kierującego. W pol­skich warunkach rzadko które dziecko słabowidzące uczęsz­cza na dodatkowe zajęcia jak muzyka, taniec, języki obce, kółka komputerowe, pływalnię, szachy. Mogłyby one dać dzie­ciom sporo radości i satysfakcji.

ZAZNAJOMIENIE Z FORMAMI ZAJĘĆ

U osób z niewyraźną mową, trudnościami w procesie żucia pokar­mów zwraca się uwagę na szerokie otwieranie ust, poruszanie brodą, wargami. Osoby zahamowane, z postawą lękową uczest­niczą w różnych formach ćwiczeń uspokajających i odprężających. W okresie adaptacyjnym wszelkie ćwiczenia przybierają postać zabawową np. prezentacja imion może odbywa się w parach, przy podawaniu pałeczki lub piłki, przez odgadywanie imienia po u- słyszeniu pierwszej litery itp. W okresie tym chodzi o zaznajomienie wszystkich osób z for­mami zajęć, przyswojenie zasad współżycia i porządku w środowi­sku. Ćwiczenia winny być prowadzone z myślą o swobodnym wy­powiadaniu się w działaniu: pracach manualnych, zabawach i grach. Wszelki materiał do zajęć manualnych może być przygoto­wywany przez samych uczestników warsztatów, a w szczególno­ści układanki zrobione z widokówek, wycinki z gazet i magazynów ilustrowanych, składanki i sklejanki, wycinanki z obrazków. Roz­maite pomoce to: farby, kredki, plastelina, kolorowe pisaki, ołówki, kreda kolorowa, gąbki do malowania na tablicy, nożyczki, koloro­wy papier, bloki rysunkowe, kalka lub papier przeźroczysty, lustro, magnetofon, adapter z płytami, domino, rzutki, bębenek, cymbałki.

ZASADY TERAPII

Podstawową zasadą postępowania w indywidualnej terapii wy­chowawczej dziecka niewidomego jest bezwarunkowa akceptacja dziecka takim jakie ono jest. Pozytywna postawa przejawia się w życzliwości, sympatii, chęci niesienia pomocy. Postawa taka wolna jest od współczucia, wzgardy, nadmiernej ciekawości i ujemnej oceny cech. Dziecko niewidome nie powinno mieć statusu chore­go. Może mieć swoje obowiązki, ułatwia to rozwój poprawnej sa­mooceny i samodzielności. Dziecko powinno mieć swoje cele, a pokonywane bariery mogą sprawiać mu radość. Okazywanie miłości odbywa się tymi kanałami zmysłowymi, które są drożne – częste dotykanie, mówienie do dziecka, pomoc w nauce. Przy braku zainteresowania ze strony otoczenia dziecko może przyj­mować postawę bierną – postawę rezygnacji. Powinno być szcze­gólnie dobrze przygotowane do dorosłego życia. Nauka prostych czynności – poruszania się po domu, sznurowania, wykonywania zwyczajnych prac domowych to kszałtowanie nawyków niezbęd­nych w codziennym życiu. W ćwiczeniach dla osób niewidomych wykorzystujemy wrażenia dotykowe i czucie skórne np. osoby wyczuwają drganie instrumentów perkusyjnych oraz krtani podczas mówienia, różnicują siłę wydychanego powietrza w czasie mowy i śpiewu.

ZABURZONE SFERY ROZWOJU

Biorąc pod uwagę możliwości kontaktu z różnymi rodzajami sztuki należy stwierdzić, że muzykę percypują niewidomi w pełni poprzez poznanie bezpośrednie. W tym zakresie istnieją wielkie możliwości wykorzystania muzyki i rytmiki do rozwijania poczucia pewności. Jako najważniejsze zadanie rehabilitacji uważa się: likwidację lęku przed ruchem i jego .konsekwencjami (niezgrab- ność ruchów, zasiedziałość mięśni). Natomiast najważniejszym celem rewalidacji jest wyrobienie akceptacji samego siebie i wiary we własne możliwości („potrafię sobie dać radę sam”).Polski Związek Niewidomych za pośrednictwem okręgów woje­wódzkich organizuje różne formy pomocy dla dzieci niewidomych i słabowidzących.Turnusy rehabilitacyjno-szkoleniowe przeznaczone są dla dzieci w wieku 3 do 6 łat wr.az z rodzicami.Wypoczynek wakacyjny w formie zimowisk lub kolonii zdrowot­nych dia dzieci w wieku 7 – 14 lat.Obozy sportowo-rehabilitacyjne dla młodzieży w wieku 15-18 lat.Obozy wędrowne dla młodzieży w wieku 19 – 25 lat.Praca z dziećmi niedowidzącymi powinna rozpoczynać się możliwie jak najwcześniej, wtedy gdy psychika dziecka jest pla­styczna i najbardziej podatna na oddziaływanie wychowawcze. Chcąc przygotować takie dziecko do rozpoczęcia nauki szkolnej, najlepsze rezultaty można osiągnąć posyłając je do klasy wstępnej czyli tzw. ogniska przedszkolnego.

WARSZTATY U DZIECI NIEWIDOMYCH

U dzieci niewidomych charakterystyczne opóźnienia ujawniają się w zakresie motoryki i koordynacji ruchowej. Chód jest niezgrabny, lękliwy i występuje obawa o potknięcie się o nieprawidłowo usta­wioną stopę. Z reguły podczas chodu głowa pochylona jest do przodu, a sylwetka zgarbiona w związku z wyłączeniem funkcji kontrolnej wzroku. Poruszanie się w otoczeniu fizycznym, niezna­nym dziecku, naraża je na urazy fizyczne, co w konsekwencji rodzi poczucie niebezpieczeństwa oraz obawy przed urazami. W za­kresie czynności percepcyjnych, orientacyjnych może dojść do licznych zaburzeń głównie jednak na skutek negatywnych postaw społecznych osób z najbliższego otoczenia ograniczających po­znawanie świata za pomocą dotyku, smaku i węchu oraz słuchu (częste polecenia „nie dotykaj”). Konsekwencją wadliwych postaw u samego niewidomego w zakresie przystosowania się emocjonalnego może być zmniejszo­na motywacja do uczenia się. Podstawowym celem rehabilitacji jest kompensacja braków percepcyjnych. Dziecko musi poznać gruntownie świat poprzez analizatory zastępcze głównie dotyk, węch oraz zmysł wibracyjny (znajduje się w okolicy czoła) przeka­zujące informacje o znajdujących się w otoczeniu przedmiotach (tzw. wyczucie mięśniowe).